Rode lijst

“Hoe is het gesteld met een soort?”

definitie

Rode lijsten geven voor een bepaalde regio aan welke soorten uitgestorven, met uitsterven bedreigd, bedreigd of kwetsbaar zijn. Rode lijsten zijn een handig hulpmiddel om de toestand van soorten in een bepaalde regio te beschrijven. Voor soorten die voorkomen op een Rode lijst kunnen specifieke beheermaatregelen worden genomen die de achteruitgang van deze soorten zouden moeten stoppen.

abstract

Een rode lijst is een samenvatting van de status van soorten. Men wil met name inschatten wat de bedreigingstatus is. In Vlaanderen bestaan er momenteel Rode lijsten voor 15 verschillende categorieën planten of dieren. Het vergelijken van Rode lijsten tussen verschillende landen is mogelijk maar moet met de nodige voorzichtigheid gebeuren omdat niet altijd dezelfde criteria en/of categorieën worden gebruikt (zo wordt bijvoorbeeld in Nederland een periode van 50 jaar gebruikt om de ontwikkelingen van een bepaalde soort na te gaan, terwijl in Vlaanderen dit meestal slechts een periode van 10 jaar is). De twee belangrijkste criteria zijn de trend (de mate van achteruitgang van het aantal individuen van een soort over een bepaalde periode) en de zeldzaamheid (de hoeveelheid individuen van een bepaalde soort op een bepaald moment). Door deze twee criteria samen te voegen, bekomt men dan uiteindelijk de categorie waartoe de soort behoort (zie tabel).

achteruitgang =>	76-100 %	51-75 %	26-50 %	kleiner dan 25 %
Uiterst zeldzaam	Met uitsterven bedreigd	Met uitsterven bedreigd	Bedreigd	Zeldzaam
Zeer zeldzaam	Met uitsterven bedreigd	Bedreigd	Kwetsbaar	Niet bedreigd
Zeldzaam	Bedreigd	Bedreigd	Kwetsbaar	Niet bedreigd
Vrij zeldzaam	Kwetsbaar	Kwetsbaar	Achteruitgaand	Niet bedreigd
Niet zeldzaam	Achteruitgaand	Achteruitgaand	Achteruitgaand	Niet bedreigd

Het is niet omdat een soort op de Rode lijst staat dat ze daarom ook wettelijk beschermd is (zie Natuurdecreet) of dat er automatisch beschermingsmaatregelen genomen worden.

figuur

Dit uittreksel van de "Rode lijst van Libellen van Vlaanderen" geeft een idee hoe zo'n document eruit ziet.

uitgebreid

De lijsten die op dit ogenblik (begin 2007) in Vlaanderen beschikbaar zijn, zijn
* Amfibieën en reptielen
* Broedvogels
* Dagvlinders
* Dansvliegen
* Hogere planten
* Landslakken
* Libellen
* Loopkevers
* Mieren
* Paddenstoelen
* Slankpootvliegen
* Spinnen
* Sprinkhanen en Krekels
* Vissen
* Waterwantsen
* Zoogdieren

Door samenvoegen van de trend en de zeldzaamheid komt men tot verschillende categorieën die hier onder de loep worden genomen.
Categorie 0 - Uitgestorven
Soorten die zich spontaan in Vlaanderen hebben gevestigd, maar die recent niet meer zijn aangetroffen
Categorie 1 - Met uitsterven bedreigd
Soorten die een bijzonder groot risico lopen om op korte termijn uit te sterven in Vlaanderen als de factoren, die de bedreigingen veroorzaken, blijven voortduren en beschermingsmaatregelen uitblijven.
Categorie 2 - Bedreigd
Soorten, die een groot risico lopen om op korte termijn in de categorie 'Met uitsterven bedreigd' terecht te komen, als de factoren, die de bedreigingen veroorzaken, blijven voortduren en beschermingsmaatregelen uitblijven.
Categorie 3 - Kwetsbaar
Soorten, die een groot risico lopen om op korte termijn in de categorie 'Bedreigd' terecht te komen, als de factoren, die de bedreigingen veroorzaken, blijven voortduren en beschermingsmaatregelen uitblijven.
Categorie Z - Zeldzaam
Soorten, die niet noodzakelijk zijn achteruitgegaan en niet in één van de bovenstaande Rode lijst - categorieën ingedeeld kunnen worden, maar die steeds beperkt geweest zijn in hun voorkomen in Vlaanderen.
Categorie A - Achteruitgaand
Soorten, die momenteel nog niet bedreigd zijn, maar het risico lopen om op korte termijn in de categorie 'Kwetsbaar' terecht te komen als de negatieve factoren, die verantwoordelijk zijn voor de achteruitgang blijven voortduren en beschermingsmaatregelen uitblijven.
Categorie ? - Onvoldoende gekend
Soorten, die door een gebrek aan of de aard van de gegevens momenteel niet in één van de bovenstaande Rode lijst-categorieën ingedeeld kunnen worden en waarvoor meer onderzoek noodzakelijk is. Dit betekent echter niet dat deze soorten niet bedreigd zijn.
Categorie N - Momenteel niet bedreigd
Soorten, die niet aantoonbaar zijn achteruitgegaan of zelfs toegenomen zijn en momenteel niet zeldzaam zijn, of soorten die, door het voorkomen in een niet bedreigd habitat, weinig risico lopen om in één van de bovenstaande categorieën terecht te komen.

Een criterium dat ook gebruikt kan worden voor het opstellen van een Rode lijst is de habitatkeuze. Soorten die afhankelijk zijn van een specifiek habitat, dat achteruitgaand is in oppervlakte of bijna verdwenen, komen op die manier ook terecht op een Rode lijst.

Een natuurbeheerder kan een rode lijst gebruiken om na te gaan welke soorten op de soortenlijsten
extra aandacht verdienen. Daarbij worden de inventarisatielijsten vergeleken met de rode lijsten. Extra beheermaatregelen zijn niet altijd zo eenvoudig:
* een soort kan eenmaal waargenomen zijn en het is soms niet duidelijk of er echt een populatie aanwezig is. Voor een eenmalige waarneming is het zelden zinvol extra maatregelen te nemen, tenzij er zich een populatie zich binnen de mobiliteitsradius van die soort bevindt
* Een soort kan waargenomen zijn, maar niet passen in de aanwezige biotopen. Als een typische loopkever van bossen gevonden wordt in droge heide zal het niet zinvol zijn de heide op die reden om te vormen.
* Een bedreigde soort kan aanwezig zijn, maar het is niet steeds duidelijk wat die soort nodig heeft. Zeker bij ongewervelden is niet steeds duidelijk wat de volledige behoeften zijn.
* De maatregelen die moeten genomen worden liggen soms buiten de mogelijkheden van de beheerder. Bij vleermuizen is het omliggende landschap en de kolonieplaats (soms tientallen kilometers verwijderd) erg belangrijk. Verdroging en vermesting zijn ook niet zomaar op te lossen.
* Als in het reservaat een bedreigde soort wordt aangetroffen, en blijkt dat er een populatie aanwezig is, zijn maatregelen wel zinvol. Zeker als de behoeften van die soort gekend zijn en maatregelen mogelijk zijn. Als die soort nog aanwezig is, geeft dat ook aan dat er potentie is.

lectuur

alle Rode lijsten van Vlaanderen kan men terugvinden op: http://www.natuurindicatoren.be

categorieën